QUSBA - MAACA     Ciggilta-kudo/FÏoü| 1998

                                                                                   March 2006

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3haytô liggida

3haytô bilo

 

Qusba - Maacih majallata

Cuttukso

1
Cuttuksó

................................................

1

2
Yakriye marih ascossa

................................................

2 - 6

3

Ammunta

................................................

7

4

Rakaakáy xaagu

................................................

8 - 10

5

Cakkii kee Madqa

................................................

11

6

Esserik - gacsa   

................................................

12 - 14

7

Madduru

................................................

15 - 18

8

Qaada

................................................

19 - 20

9

Aaxigeh meqeemi

................................................

21 - 22

10

Qafarafih baritto

................................................

23 - 26

11

Qafiyaata

................................................

27 - 29

12

Aydaadu

................................................

30 - 31

13

Kas takke Maxcoo kee Ixigaaxiga

................................................

32

Yakriye marih ascossa

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Qafar ummatta elle aninnaanih baaxol, xeflih Qafar afih feerat agxitta fiqmak Yallih salaamatta siinil qida.

 

Qafar isi addal le tamak, xaagi kaxxa maglab manoh addat le. Xaagu xaagoysaanaah, mutuk canuunuysaanaah, ammo foofoyaanaah, meqem kak saffottaah, umam kak caxaanah. Qafar missilah " kinal weenim kirkiirol ma geyan" itta. Taway anu axcem, Qafar, nanu malaa kee maaluuy, qilmii kee qanxaffe ayyuntak asgalluk baaxô daddosuh macle waynek, ni ummattah mano cambabbariyok mataysam asmata. "Tilma, Alma, olma... w.w.deqsitta eglaali macubbussanaa. Gaanuh addih ifu isinni ixxiga maabinay, nee barsaay, saro elle tan marak nee miraacisaay, mixxaaginnuk (masuuliyyatak) ewqa.

Assalaam qaleykum

Shek Cummad Acmad Caasna

Geegi makefta

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Fiiruk Yallih salaamattay racmatta le sin guftay axce.Anu Qafar le afat majallat bicissaah, fixiixissam kaxxa ruftoo kee niyaay, baritto yoh tace.

A majallat kulli sidiica alsal tayyaaqeeh, fixiixissa mehrat leelak, edde fiirisan feera siinik kafe waytay, edde tacsuben misin kaca siinik milaagime waytay, axceeh, Yalli qumrii kee qaafiyatal sin waarisay!

Ittam, Barseena Cabiib Qali Muusa

Xalol daqaarak simbiilali makefta.

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

 

Toobokoy Yallih salaamatta sin taafay axce.

Barseeni migaq wagsiisak warak uguta qadar xayyooseh anik yoo arcibisa.

B.                Badit baadak battaroyse

A.                Amaan ammunta ammuntoyse

R.                Raagah raaga raat raatoyse

S.                Sahdaytuh sarrimaane sahhaloyse

E.                Esseleeleqah eleelo sinnim ekraarise

Y.                Yanu waa warguh yesseede kaxxule

N.                Nagreh meqem nagrise saamile

A.                Agat arkiseh meqe arkeena gufse

K.                Kak aaqubeh meqê llalta  doore

Xayyossem Saalic Cajji Qali

4haytô rasuk Teeri daqaara

 

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara    

Fiiruk Yallih salaamatta yok sintaafay axce.

Geerak Qafar ummattak manot axawah yan afti qaadat abtan giclot sereegalla  siinih niyaata. Qali Macammad Currusaw xalol daqaarak " Ixigaaxigah" ammuntal xayyowte esserok abte gabbatul gadda koh gacisnaah, uxxuk esserok gacsi atu elle tekkelenna hinnay" Qadasa(fuulu). Baar luk ta bilok le aracal wagit!

Gadd gey!

Q.C.G.Fanteena.

 

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Fiiruk xuwaw le salaamatta sin taafay axce. Anu dumayyan saaku ta majallatat gabah assagolla luk ma suginniyo. Takkay ikkah foocâ fan aallem faxa.

Tahak addah dagoo missilitte xayyooseh an

1.                 Kas yemeggek kurkuraytu aggili koo maha

2.                 Basro xalaayal quukaanaah, caro xabcal yaaquben

3.                 Ku yab kee ku nef, kot lê na, marat mali

4.                 Marin numuy yasuulê fooca wagtaanamak, ku numuy ceerê darre wagtaanam tayse.

5.                 Num kasah kok yeysek, isi dabqa kot xisa.

6.                 Calway caaleena koo celsiisaah, iggima baaxot koo beyta

7.                 Taqbi cayik afal koh sugaah, cayi taqabik daga raaqak raqta.

8.                 Tuugimak bakal gabat kak rabaamak, tu yaaxigi baxi gabat kok rabam meqe.

Xayyossam

Macammad Qabdul kaadir

4hayto rasuk Teeri daqaara.

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Fiiruk Yallih salaamatta naysukumeeh, lakal innam Qafarak aydaaduu kee luk sugen abuk raqti qaada fokkaaqak kutbeh kah xayyoosan innah absissaanam sin esserra ni af sissikuk baritto kee taamah af inkih kah yakkennah macallay, narday inna.                                               

Tah ittam

Macammad Cuseen Qoodaaraa kee

Macammad tayyaara

xalol daqaara

 

 

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Toobokiini salaamatta yok sin taafay axce.

Tohuuk lakal Qafar qaadah fooximâ saarek dagoh gide  xayyoosak yoo arcibisa. Saareey,

Tenem tadaaray,fooxim fooxisay,

Cottaarim bilay,cota rob raday

Dohra dubbuttay,aqan kaarisay

Kifno giirissay, dala dalat caxxay

Dalooli horrissay, xalali meekittay

Daqar haffitay, karbat wallitay, qokkas kaxxitay

 

Tatrussam, Teeri qunxaaneytih afak

Igacelê moominih Ibraahimi

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

Naharaakta majallat bicissa toobokok assalaam qaleykum axce Anu Qafar qunxaaneytay bartek axcem, Qafar af dadaluh cagal fanteenaa kee rakaakay doolatak tu qamballam hinnay, maqar luk kah nangiicillem faxximta axce.

 

Kalah ta fanteenak axcem, Qafar af barsa barseenitik magginoomih sabbatah eglal nee xisseenik mataysaa axce.

Intam barseena

Ibraahim yuusuf Dardar

2haytô rasuk konnabi daqaara.

 

Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak

Qusba-Maacih majallata

F.S.L. 23

Samara            

 

Naharaak faylale goytih salaamatta yok sin taafay axce Tohuk lakal Teeri daqaaral yan taqabik dogoomuy giffa giffo let sin luk yaabuwaa.

 

Teeri maggo aydaadu lemmay, aydaaduk lem dadalak maabinna. Inki daqar xissiimuh affaram geyam faxximta. Too fereey aalle week daqar madeqsita.

Toh mafereeyiiy inteenik,

1.     Saytun lee hinnay amoh leek kaxxa ceya tan.

2.     Giti mayanaay merrayti macula.

3.     Ceela dayli buxa matanaay, baaxot kah baadan

4.     Aki daqoorih innah celta barittoh buxa matanaay, dacarsitto mari isinni xaylo barsoonuh ligdo maloonuuy, ken xaylo iggimâ ditet raqta.

Anu axceemih, Qafar rakaakayih doolat, xeflih edde yabne dadoos rakiibo takke caagida wagitta xagoora, ta daqaarat baxsa luk yan taqabi cubbusoonay axce.

Tah itam Darasa Qabdulkaadir Qali

Teeri daqaara

       Gadda geya!

v    Kassiisi

Gawaabittey neh rubtaana nabam maggomih sabbatah yaakumik ciggiilil sin arcibisnuh, kak rubtan gub kee ayro Itiyoppiyah liggidih loowot taktubeenim habbaale waytaanam siinil esserra.

Fanteenâ Farmo

Ammunta

Bicisseeh, Xayyossem:-

Ibraahim Muusa Qali

Barittô xaqoysi ( nafqi)

Barittó, Sahdayti baxi, udduruuk uddur mano isik edde yaysiise silaacay; akkinnaanih dalal kee bisô-maxcok rakiiboh yani.

 

Awayî wakti baadal tan baaxooxa, barittoo kee tuh ixxigak edde tan caddo wagitan waqdi, nammâ kel kurrumta.

Wohim:-

1.     Barittô silaacat xaqoysimak, giffo le bisô-maxcoo kee , qaddaliino aracat aract haysitte baaxooxah.

2.     Barittô silaacat xoqoysime wayte baaxooxay, iggimaa kee gadaamah addat geytimta.

A namma baaxooxâ fanat yan baxsi, qaran kee baaxô xexxaarih  gid yakkeemih sabbatah, akkel edde yabnuh a ammunti makaadoyta hinnay, a majallat inkih nee ma xiqta. Abeenik, a namma baaxooxa sitta elle celtam dagoom kinniimi sabbatah, woo exxaak edde boositaanam aysuk raqta. Yalli isih hadle ginó akke wayya haytek, a namma baaxooxa hitta celta ellê yan qaadoodi, nabam dago.

 

Ixxigaa kee taama elle yanin ardih baguk fulussu hee, qaran fan gaada marah; elle yanin ardi cede weeh, kay bagul woo marih gabâ makalah yan mara.

 

Tonni kak yanim, barittô xiq kee xaqamut meqe waktiik rade maraa kee, rade-wee mara yekkeenik sarra.

Ni baaxo Ityoppaiya baadak wadir-raaqal tamixxige baaxooxay, kallaci daroh tanik, naharsi nammay-sidocut loowimta. Ni Qafar Rakaakay kaadu, woo Ityoppiyay tonnal tanik, barittô boolah lafita rakaakayitteh nammayat loowoh yan.

Barittô xaqoysik raqtem katayta biloh ammuntal awqele.
Rakaakáy xaagu


Taham Qafar Agattiinoh Rakaakayal qusubih tekke siyaasaay, maddur

kee ayyuntiinô caagiddak lafa nabam elle tawqe makaadoyta.

 

Bicisseeh, xayyossem:-

 

    Amiin Cabiib Qusmaana

    Tigraay Uguuumoh Xongolok

    Qafarafih Exxah Awlaytu.

 

Ø     Inkih tan baaxoh caddol, Qunxa-Garabluk 28 xabba haanam, namma bacuuroh gexsitak suge barseenit aydakaakan, Qafar Agattiinoh Rakaakayih Doolatih addal affara aracal yekke.

 

Wohim:-

1.     Awaásh magaala

2.     Malka-waarara

3.     Dubte

4.     Aysaqiita

 

A baritto kah tontocowwem 2500 amo takke kabirwa. Woo affara magaalal kah tekkem," Pilazmya" Viidiyô Gaaboyna edde abeeni woo affara magaalal tan 2haytô Caddoh iskoolaalil tenek sarra.

 

Too barittoh aydakaakanah xayyowte kitooba, fereey akkuk ten. Woo kitoobak fanteenah yen kitaabay walal ayyaama gide, dibuk elle radak suge "Dimokraasii kee Dimokraasih esseroh fidga-Ityoppiyal" deqsita kitaabak ten.

 

Ø     Qafar Agattiinoh Rakaakayih Doolatih addal, Rakaakay kee usuk kak xiisiima 29 daqar inkih, gaba edde tessegelle gooboyná tekke.

 

Too gaaboynay nammâ yroh akkuk sugteh iyya edde gexsittem Naharsi-kudok 25 - 26/1998ak ten.

 

Ta gaaboyná kusaaqisseeh, agaaraddem Rakaakayak Maali Culoh qaadoodik ten. Woo gaaboyná miraacissem, QAR doolatak Maaluu kee Maddúr koobaahisiyyih Biiroh saqalah yan gifta Macammad Awwal Miqik ten.

 

A gaaboyná edde cabtemih tu gactek, Qafar Rakaakay kak xissiima 29 daqaaral inkih, culó tahâ fan kak gaaboysan raceenaanik, waktil elle gaaboysaanam faxximtaamih tiya. Nammeyhaak culoh, kulli daqaaral qusba raceenaani muggaaq-iseenih, qisó kak gaaboysaaham faxximtaamih tiya.

 

Ø     Naharsi-kudok 26/1998ah kaadu Qafar Agattiinoh Rakaakayih Doolatak inaytâ magaalah tan Samaral, poolis aydakaakanih doqayso tekke.

 

Poolisik a bacaarheele addah yekke aydakaakanah sumaq warkat teceem, Rakaakay Pooliisik Kommiishinerih yan gifta Qalo Afkiqe Macammadak ten.

 

Gifta Qalo Afkiqe tokkel abe yaabat yescesseh yenem, poolis wagitta taamoomih qaaqisiyyay, xefelih magaalol kee deraafil saay dacrisaanamat yafkuneh iyya. Wohuk kalah Rakaakay Qidaddo wagsiisak, poolis maalut yakke atlakiyya katattaah, kusaaqissem Qadli Caxah xaysossam faxximtaamih tiya.

Ø     Qafar agattiinoh Rakaakayak Qaafiyataay, tû-barittooy saytún lee kee qidaddo wagsiisak Samarâ magaalal tekke daffeynay, Naharsi-kudok 15/1998ah tekkeh iyya miraacissem gifta Awwal Wagris Macammaday, QAR doolat Qaafiyat Dacayrih Biiroh saqalah yani.

 

Too Saqal woo daffeynal yab kah abe irgay Addis Ababak temeeteh tene miraacisak tenem, Ityoppiyal Irlandah safiirih yan gifta Doom Sekiston deqsita numuk ten.

 

Gifta Awwal Wagris tokkel abe yaabal iyyem, away a irga dahni kah tacee Samarâ magaala, cooxut qaxa yaymaaqeenim taama dibuk hinnay, saytun lee kee, geeri qaafiyat caagiidah kaxxa cubbi neh yaceenim fanna iyye..

 

Ø      Frangi loowok Febraayer alsak

     20-27/2006ih Jabuufih Ummuunok Jabuuti magaalal inah afih assakoxxih ayyaam yessekexxime.

Too gaaboynal, Qafar Agattiinoh Rakaakayih Doolat awakkaluk Qafarafih Cubbusoo kee Gaddaloysiyyi Fanteenak gifta Jammal Qabdulkadir Reedo Miraacisa irga elle geytimteh ten.

 

Too gaaboynal, Jabuutih ummuunol inah afah yan namma afay, Soomaali kee Qafaraf kinni dadalak abteh gideey, keenit garayate gibdaabinittee kee, woo gibdaabinitte elle afdigeh mege gurral kaxxa walal rade.

 

Too kusaq kee agaarad elle yekkem sidiicaamak ten. Wohim:-

1.      Namma afih feerah kutbee kee kiriyaati

2.     Barsak baritto elle takke cogdaadi

3.     Tunknttubeh tan kitoobah ixxuu kee mexxata

 

Too gaaboyná ta dagal tescessime sidiicaamah margaqooqi tatrusak meqennal tumurruqe.

 

 

 

 

 

NAFSI BEYTA NAFSIYYAK SINNI DACRISA!

 

 

 

EEDISIT XALTANI WAYTE QAYXIIXAH XUWAAWA!
Cakkii kee Madqa

Taham,rakaakayal  madqa  diggoysoonuh tekkem  kee  ayyunti  madqa


yassakaxxuh  aaxige  meqem  elle tawqe  makaadoyta.

 

Bicisseeh, xayyossem:-

Qali Cuseen Weeqisá

Ku gabat ma-rabâ kalalu

 

Ku gabat ma-rabâ kalali kinnim warisnaamak naharat, Ityoppiyak baatileyní digaalah madqal baatilih orobtam ma abtootaay?

iyyaanam taakumem yot celta.

 

Ityoppiyak baatileyni digaalah madqal baatilih orobta abto sidiicam lem faxximta.

 

Wohim:-

 

§        Fiiruk abenno axcuk niya kah yooxeen abto takkem faxximta.

§        Geerak abenno hinnay, abinal asse abto takkem faxximta.

§        Sidochaak madqá waasa abto takkem faxximta.

 

Ta sidiicam aalle wayta abto, Ityoppiyak baatileyni digaalah madqal _½™ü|Âßú¿ ¬«È>” FeÚ ;Ð_baatiliy baahe num kah diggalsimah orobtu ma dudda.

 

Irô caddok wagitan waqdi, faxe madqal num kah diggalsimam nammama. Toh:-

 

Madqa waasseemit asaanamah, is aba ittem abnise waanama. To nammam Ingliiz afat  "Commission" kee" Ommission" deqsitta.

 

Ku gabat ma-rabâ kalaluh tu gactek, madqa, tekkem cakki axce wayta way, ceele-wayto yaanamat kak ma tamaata.

 

Ku gabat ma rabâ kalaluh takkeemik ceelallo beynek, num num qidâ gideh buxak ugteh yamaate. Isi garcit yan numut kaxxa carbi aba. Suge num isi nafsik waasaah kalalitah. Ellecabol, woo umaanet dadho baahe num raba. Takkel uguttam, " Num qidâ gideh yemeete num, woo numih gabat rabek, biiluu yakkee? inta essero.

 

Ku gabat ma-rabâ kalaluh tekkeemi kal, makkook fayxii kee, abto elle tengele raba hinna, kak itta Ityoppiyah madqá. Woo num cakkik rabe axce wayt way, ceele-waynaanauy num makkook aba qidiyyat massoowah ma tabla. Tonnalel, digaala woo gid kak ma takka.

 

Esserok gacsa

Taham, kaslek numuuy waqdi foocah xayyosak, esser elle aban makaadoyta

 

Bicisseah, xayyossem:-

M.Awwal Wagrisi

 

 

 

 

 

 

 

 


Cajji Cummad gaba makki

 

Ta bilol esser akak abneeh siinih xayyosnam Cajji Cummad-gaba Makki diqsita tu yaaxigiy, xeflih Waldel yaaxigeeni. Too tu yaaxigey yaabisne, Qarab afih nacwih ixxiga le numu. Diini qilmik kaadu fayya le caddo maade numu. Qafar afih dadalah abeh yan macal kee abeh yanim wagsiisak Jabuutil walal kaallih abneh sugne. Kaâ lih a esserok gacsa elle abnem Qafarafih Cubbusson kee Gaddaloysiyyi Fanteena awakkalu, Jabuutil tessekexxime  inah  afih  ayrol  elle

 

 

 

geytimnê ke  Kaâ luk abne walalaay a ciggiltam kaana:-

 

Qusba maaca:- Cajji Cummad gabaw atu isi migaaqak ugutak  isi aydaadut neh yaabey?

 

Cajji Cummada:- Yi migaq Cummad-gaba Makki Ibraahimi. Awroppah liggidi 1933ul yan saaku Tagorrí magaalal ooboke. Anu xaylok 14 xale. Leceey  labhaay bacaar Sayyok xale. Qunxaanel Qhuraan kee, iskoola Tagorril qimbise. Geerak Jabuutil barte. 4 liggida badat taamiti. 1959ah Jabuutil taama qimbise. Geerak UNESCOh  iskool abe.1960al Jendermeerit gace. Militeer iskoolat mangom barte.

Qafar qunxaaneyta iskool barsam nabam kicinuk en. 13 yakke urru barse. Woo urruk 9 kaxxa baritto abeeh, asaaku doolatak kaxxa aroocat yan. Toh kaxxam ruffu yoo hayta.

 

Qusba-Maaca:- Cajji Cummadow atu elle barittem marin afitte kinni waqdi, Qafar afih kutbet maca koo ugusseeh? elle tuktubem ma feeraay? Ma waraay?

 

Cajji Cummad-gaba :- Af ayyuntak mano daabisa. Raddi baye kala, ottobba yaymaggee. Qaada dadlisaah, baaxo yaqiyyireeh; caddabna muxxusa. Af ku-num marin num abaah, marin num ku num aba. Tokkel axcem faxam, inah of aaxige sinni num, af akak aaxiginnaanih marih kedoyta yakkeeh, kaadu woo marâ lih raba. Inah afa axce waqdii, inah af lamma maqna le. Yabti mayfattaral maqnisnek, awki kaa xalte barra edde  yabta yab barta. Keddiimannal maqnisnek, hay ina baaxo, baaxoh afa iyyaanama.

Anu Qafar af edde feeraysem qidmook qarab alifbaata.Sarrak Laatiin feerak elle bictam ekkele nah hee.

 

Qusba-Maaca:-  Cajji cummad gabaw-atu Qafar afal kutbe qimbissem ma liggidaay,  maca kaak tuktubeeh? tahâ fan  maakina kitab feerasseeh?

 

Cajji Cummad-gaba:-  Qafar af qidmisem Awroppah loowok 1973uk ten. Kak qimmisem diini kitooba. Kaadu qadarwa elle taamitem inkih tan Jabuutih adda kinni wakaay takkay, xeflih Tagorri addal taamite. Tagorri digiibal inki kitab bicseeh, raqte qaadoodil kaadu kitooba uktubeh. Sittat anu uktube kitooba 29 takke. A inah afih ayroh assakoxxih ayyaamay, away addat kak nanil xayyoyseh.

Mango kitoobay uktubeh anil inkih Qafaariyyo gexisak yaaba.

 

Qusba - Maaca:- Cajji Cummad- gabaw:-  a atu tuktube kitooba mango mari yubleh masuginnak macaay? akah akriye weenim macaay?

 

Cajji Cummad gaba :- Wohuuy yot celta waqdi anu naharak Qarab waral bicsak sugeeh. Sarra Laatiinih gacseeh, sanat 1999 yen loqo Ityoppiyak Awaash sabqakiiloh magaalal tekke daffeynal xayyoy-seeh en. Takkay immay woo saaku anu elle faxe inni ma bicinna. Wohuuy baad afat naffoofe gidih Laatiin woo gurral bicseh suge. Wohut mango mari yok rade cineh. Mango mari yok edde raade weemih akak raaqeh. Awayah tu gactekiiy, mango marih raabit geyte Dimis kee Reedô feerah gace. Bicissi hee kitooba inkih woo feerat korseh an. Wohuk wadiril mangom mari ken akriyelem akkale.

 

Qusba-Maaca :- Cajjiyow  mango mari elle feeraysa migdah isi taama gacisseeh, woh oggolteemih gadda geyaay; ellecabol yakriye ayyuntah tatrussa farmo maay litooh?

 

Cajji Cummad gaba:- Gadda gey yaanamih qangaral, galato ma wan yaanam koh gacsa. Farmoh tu gactekiiy, a majallatal Qafar ayyuntah ux maxca tatrusam faxa.

Wohim:- Qafaraf wagsiisak tatrusam faxa qangara.

 

Ni af (Qafaraf) Afrikah gaysal kay lago le afittek saqalah raaqam a marol elle mango tu-taaxago kah sumaaqitte numma. Tanay takkay

 

ikkal, usuk nanu kaa abinnaanim akkele. Toh yaanam, nanu kaa boolasnek boolaate leeh, nanu arqo kaat haynek gabulele yaanama. Kutbee kee kiriyaatit kaak ceyinnay axce. Feerayse ween af bayak maacisam raq malih, numuuy isih yaaxigem kaat yaktubay yaanam axce. Tunkkuttubem (feeraysimtem) nakrayuh, inkih bicat gacnam faxximtaamih farmo tatrusa. Qafarafih feerah dadalah, Qafarak tu-taaxago inkih firgittay yaanam axce. Woo  firgot Yalli barakat neh haay!!!

 

Qusba-Maacih majjallat:- Cajji Cummad-gaba Qafaraf edde feeraysima feerah waytik bayaamak, abeh yan macal kaxxa intit table. Kaxxam kaa elle faatitta. Usuk abeh yan taama, foocâ fan Qafarafal taamitu waa marah, kaxxa catoo kee qokol, akkeleemih mabla elle le.

 

Tohî sabbatah, Qafarafal taamitta tu-taaxagok mariiy isih faxam edde geelek, Tagorril kay macalih adda,  tabaanam faxximta yaanam inta Qusba-Maacih majallat.

 

Madduru

Taham, maddur kee Qedaddo wagsiisak iyyentitte elle tawqe makaadoyta.

Bicisseeh, xayyossem:- M.Awwal Wagrisi

Muddur kee Qedaddô gexsot (lakqo) leh tan doori (Fayda)

 

"Warkat lakqok mabbux (damaanat) dahab takkay immay, ellebicsan caddo tan. Tohuuy woo baaxol murtik bukku ittam ugsam (yasgayyem) duuda maalu (lakqo) warkatak bicsan. Warkatah bicsan maali woo baaxol or bisan murtih mellebik fulak raaqek hinnay daguk raaqe yakkem woo baaxoh maddurul isi gibdaabina bahta.

 

Toh kinnuk baaxoh addal liggidal buqrek tewqem takku masnaqal bicissi haan duyye cisaabisak tohim inkih yasgayyu  duuda maalu bicsan. Woo bicsiisan maalu fulsee kee dagoyse yakkeenim maddurul bahtu dudda gibadaabinittek tutu ciggilta

 

 

 

 

biloolal siinih feeraysenno..." Ta dagal yan yab Qado dirrik 1/1997 tewqe qusba Maacih majallatal yewqe yaabak sugte.

 

Qusba-Maacak 2to liggidak 3hayto bilol akah inneh sugne innaah lakqo maddur kee qedaddô gexsot kaxxa doori le.

 

Lakqô  laliyyi macaay? Ingliz afat" Infilation" akak iyyaanaah Amaarah afat _½Î«±q F®ºe ¬ÁH ½®Ï Ð]o|_ akak iyyan qaada tan. warkat lakqo rasi addal (baaxoh) addal yan murti fikiikissu taffare waqdi yan. Toh mawaqdiiy?

 

 

 

 

Baaxoh addal orbisen murti elle daggoowaamal waraakit lakqo timixxige gaddaloolah gabah uduurru itteh, murti elle fikiikam faxxiimak yen mari lakqo waah, woo murti aracal ungumurru iyya waqdi doolat warkat lakqo taymaggeemit tamaate. Too waqdi duyye kubqi takke. Warkat lakqok mangom duyyet yaceen waqdi lakqo le caddik lalteh iyyan. Too waqdi  "infilation" yooboke iyyan. Maddur gexsot elle yaaban aroocal inkih tamixxige qangara.

Tonnaah lakqo isih boolatta waqdi akah aban migaq yan.

Tohuuy Ingiliiz afat "Devalution" iyyan qafar afal lakqô maqar cabiya (lakqoh adokgacitiyya) axce. Lakqo boolatteh hinnay adokgacitteh iyyaanam gexsi baaxoh lakqot missoysan waqdi akkuk teneh gidek tawwa( ramma) ittaama.

 

Naharsi bilol akah innê naah inki murtik melleb elle miyyaadisaa- nam woo murti xalsoonuh waktik (waqlak) kaat bayteh gideh mangaa kee qilsa wagtan. Inki akah innâ innaah kulli mellebek raceyná sahdayti xooqu. Ceelalloh yabnek:- Caxah ayyuu-faa kee geerim edde haak leet sallisak bicsan kurkuraytuu kee, ardik onqoro cotak girâ sola (boyna) elle ruubak yaydudduren waqdi geytima dahab, inkih xoq faxxam raq mali. Takkay immay edde baysen waqlah mangaa kee qilsa, inkitto hinnam asmata. Toh kinnuk kurkurayti melleb kee dahabak kaygide takke exxah melleb qaran kee baaxo xexxar sittal luk raqta.

 

To dagal lakqok edde yabne qamoola baaxoh addah abret ragid le tiyaa kee iro marih abret buxux le qamoolah tan.

 

Baaxoh addal xintoh umaanee kee wohul ciggilta uluulukaaki masnooqa duddal taamiti heewayta waqdi le masnooqal bicseenih sugeenim udurrutah tambaxeeh, geerim ragidik bicse weenik riigil sugtem gaba kaltah. Geerak edde ossimtam ane waytek riigil buulot sugtem tambaxem edde yaaxegen baguh lakqo le mari mangom xaamitak aracal dagsitan. Naggaade (kabxaaba) duyye kubqi abta. Mango maraay murti xaamitak yene maali keenik dagoomih taagah kubqih tan duyye edde xaamitan lakqo ma geyan. Nagay cubbusnay, taway tekkem macaay itteenik waraakít maali dagoo marih gabah yuduure.

 

Maali mango marih gabat anee waamih taagah, duyye xaamime cintah aracal mododda. Ta angoyyi soolaamak doolat ossotinâ lakqo mangih bicsak fikiikissa. Tonnal lakqô laliyyi yaabuke. Woo lakqo akah biccimte murti dadalah abem mali kaa giitak ten lakqo dagoo marih gabat culteeh, murtiiy woo lakqo giitak  tene elle raaqe ceelallo beyne. Inki rakub edde giitoonuh inki akat (caluki) xiqak yen inki rakuubut nammah sidiica caluki giitoh edde heenih bisu rakub edde giitan akat sifir xexxaarah gace iyyaanama. Warkat maalu yaymaggeenim too bisleemi. Tonnah yan caalat, Ityoppiyal Dargi exxaak cule saaku yoobokeh suge. Uxih tama caalatak ceelalloh xayyoysaanam Soomaliya. Soomalî doolatak maali shilingi diqsita. Koona alfih shilingi inki warkatah yan. Too koonalfi inki furuntoo( xaaboyta) kee canti kobbaayaytuk ma raaqa. Tohuk biso mabaah sokkar kiis xaamittam faxxek, kiisik garab lakqok quukah bahtam kok faxximta. Too caalat akah yoobokem salaam kee saay wayti kinnim naaxige tiya.

 

Nammeyhaak lakqok edde yabne caalat " devaluation" hinnay adok- gaciinu kak inne caalata. Uxiih tama caalat baaxoh addah siyaasah  abrek foyyah ane waa way iroh abret buxux le caalata.

Inki baaxok lakqo cayla akah lem,  woo baaxo mango masaaniq leeh

baadal mango mari faxah yan meqe, meqe,  karqe leeh, mexxat le duyye tamruteemi (bicissaama)

Ceelalloh Ameerikaa kee Japaan beynek ken nammayih lakqo sarfil cayla le. Woh akah tekkem usun meqe makaayiniiy (makeynaaniiy) baadal mango mari faxaah (xaamah) iyya bicsaanama.

 

Ken duyye xaamtuh atu isi lakqo hinnay ken lakqo taallem faxximta. Ken lakqo ankek bahtaah? issi duyye keenit aylammee kee hinnay isi duyye edde teylemme maalut ken lakqo xaame takke. Too marin maalu xaamta waqdi woo maali kimal (afah ayyaamat) akah sugeh yan limok addah iyyek hebelto lakqo "devaluate" abte iyyan adok gacitteh iyyaanama. Ceelallo biynek Itoppiyah birri Dargí saaku ameerikah lakqok kaxxam gacak mananna inki Ameerikah dollar namma birrii kee shiligih suge. Asaaku wagitnek. Inki Ameerikah dollar Ityoppiyah bacra birrik amoh yawqe (xaamima)

 

Baaxo iroh rubta badaaqat inkih erô lakqot taylammee. Woo lakqo aracal luk sugga itteh irok faxxah tanim, ceelalloh, sirag le lee, diwa, murti mansafitte, mattee-banní silooca faxan waqdi sissikuk edde bahsiisoonu dudan.

 

Maddur kee qedaddô gexsoh addal lakqo leh tan qamoolah ascossa awayih ibak amakket ayseedee.

Yab xiine kale num Dale xiine kalta
Qaada

Taham, Qafar qaadat ufkunnu ittaamak wakaay tu elle tawqe makaadoyta

Bicisseeh, xayyossem:-

Alganê Camadih  Macammada       

 

A majallatak taturte sidoy 3haytô liggidak 2haan bilo kinnuk tenel edde yabneh nenem fiqmaa kee, fiqmiinih addatiinok ux amô missok  ten. A sidoy 3haytô ligidak 3haan bilo kinnil edde yabnam fannam Qafarlek meqembarát edde tan adâ le madqáh amó gexa.

 

Adâ le madqah amó gexat yabnak dumal adâ le itta qangarak afti caddol mamut oslee kee, maqnah ascossih dagoom axcennó. Adâ le qnagara elle taninnal tankuttube waqdi Adam - le. Adam - le adam leemi yaanama adama itta qangara, Adám-xayló yaanama. /Adam baxa/ yaanama.

 

Toh sehhadaytu:- yaanama. Le itta qangara kaaduuy tascassem maalló. aalliyya kinnuk admbaxi  hinnay kaadu sehhadayti sehdaytu kinnuk raqqate ginok baxasah faxe bisu yaallay faxa - afat yaabuuy faxe diini yaallu faxxe mariinol yamaxxagu sehhadaytu yekkeek wadir sittâ leh yan caddii kee sittal yaallem faxximta makorta tascasse.

 

Adâ lê qangarak atii ascossih caddol uxxuk ta gide inneek wadir adâ le madqak giddaa kee, kinnâ weelok amó gexa ascossi abnam gibbatennó.

 

Adâ le a  yaabih qembol akah innê naah Qafarrek seehadaytiinô cakki beddá madqá. Ta madqa baadal bisô maxco le baaxooxa 19haytô boolh liggidih embexyaa kee 20haytô bool liggidih qembol ukum kak abteeh uxi yaanam inkih yan baadal inkinnal tet kah cadditan gurrah giclot kak geytiman.

 

Takkay ikkal qafár adâ lê gar isi madqah addat takkaay luk sugte.

Tonnâ may qafarre feeraysimteeh kutbeh tan madaq akke waytaamih sabbatah, kulli kel inkinnal tet yaaxigeeniih duddal tet gabbaaqaanam taqabi le.

 

 

 

Toh kinnuk akkel nanu adâ lek giffita maasayyooyi lica nammayah kurru hayneh edde yabnam gabbate linó.

Tohim 1. Gár kee Geedaay

                      2. Caddii kee Ceeló

                      3. Koonii kee konnaba

                      4. Waduu kee wadba

                      5. Qallaa kee xaqoysi

                      6. Sifaa kee waglaala

 

Tama lica nammayak kulli maasayya rike rikeh gabbaqnuwaynânek 12 maasayya takkeeh, nee tayxeerem raq mali. Tonna kinnuk a bilol gár kee geedak ascossah uxxuk dudnam axcenno. Tohuuk lakal kaaduuy Yallâ geynek, raqte 5 maasayyak foocâ fan, wakaay tu,xayyosanam gabbatenno.

 

Gar kee geedá

Gar macaay? Geeda macaa?

Tama essero kah ugusnem madqâ caddol tascasseemit kak yabnuh qangarâ maqna kak naysukumem taysem net celtaksa.

 

Gara yaanam cakki yaanama. Adâ lê gara yaanam kaaduuy sahdaliinô cakki yaanama.

Ta maasayya ta madqah addat kaaduuy tascassem dubuk seehadayti, seehaday- tu kinnuk ginook leh yan cakki.

 

Geedá yaanam kaaduuy allaaqala yaanama. Tonna kinnuk sittaat sahdaytiino cakkii kee sahdaytiinoh allaaqala yaanama. Ta madqak ta maasayyal toh yaanam kaaduuy faxe sehadaytuk edde tabaanam faxxiime wayta garway duddal kaah dacarsimeh meqe tascasse. Toh yaanam xagar kee qawwaddi nagay liinoo kee elayto duddal yaalleemimih gar kaah bedda.

 

Geedá yaanam kaaduuy tikkitam digaala kinniway allaaqâ luk kaat takkem faxximtam kaah mudda. Rabaay  digaalaay seewisiyyal inkih seehadayti baxi aliinooy, teekaqoo kee umam gina le xibxee kee gibdaabinak xaggursumam faxximtam tascasse.

 

 

Aaxigeh meqeemi

Textruta: Ixxiga badaay, numuuy rike kak gufa Taham, sahdayti kas akak geyu duuda inkih aaxigeh meqe ixxiga elle tawqe makaadoyta

 

 

Bicisseh Xayyossem :-

 J.Q.Reedo

Gabbi Ameerikah qaranguba

 

 

 

 

 

 

 

 

Qusba - Maacak a tiyak naharat tan bilol edde yabneh nenem kilbatti Ameerikah qarangubak ten. A biloy 3haytô liggidak 3haytô bilo kinnil edde yabnam, Gabbi Ameerikah qaranguba.

 

Gabbi Ameerikah qaranguba, Aasiyaay, Afrikaa kee kilbatti Ameerikah lakah, inkih naba qaranguba. Is nabnah 17,833,000 kilomitir murabbaq takke. Toh yaanam, is inkih yan baadak ⅛ (InkÍ bacaarta) takke yaanama.

 

Gabbi Ameerikak, Panamah kaddiy (isthmus), kilbatti Ameerikâ luk tet yasgallê kalihim, inkih badat maroh tan. Is kilbat le kabuk, Atlantiik kaxxa badat taade. Maacal le kabuk, kariibiyah badat taade. Gabbi le kabuk, Atlantiik kee Paasifiik kaxxa baday tengelet taade. Is carra le kabuk, Paasfiik kaxxa badat taade.

 

Gabbi Ameerika qaranguba isi muddaqiyannu le baaxooxak 12ak xissimta. Kü-amol-ayyô gubat tan baxooxak 2 teetil geytima.

Is amô baxxaqa le baaxooxah 12 kak xissimta ah kaana;-

1.     Arjentiina

2.     Boliiviya

3.     Baraaziili

4.     Chiile

5.     Kolombiya

6.     Ikwadooru

7.     Guyaana

8.     Paraaguwaay

9.     Peeru

10.   Surinaame

11.   Uraaguwaay

12.   Venezweela

kü-amal-ayyô gabat tan 2 baaxo ah teeti:-

1.     Fooklandih gidiritte

2.     Faransaawi Guyaana

 

Gabbi Ameerikah qarangubal shaqbi 323 malyuun yakke. Toh yaanam kulli kiilomitir murabbaqal 18 num geytima yaanama. Too Shaqbik ¾ (sidiica fereeytá) magaaloolul geytimta.

 

Gabbi Ameerika, Laatiin Ameerikah migaaqal tamixxige baaxooxak mangaba (majority) elle geytimta qaranguba.

 

Baadal inkih naba garbo elle geytimtam Gabbi Ameerika. Teetik elle geytimtam Baraaziil deqsitta baaxo. Baadal xexxar hinnâ may, baguh inkih naba daqar elle geytimam kaadu Baraaziili.

Woo daqar Amaazoon deqsita. Baraaxiil, Gabbi Ameerikal ardii kee shaqabih inkih, naba baaxo.

 

Gabbi Ameerikal ardi sidiica weelo le. Maacaa kee Carra kaxxa  qaleelaa le waqdi, fanal missa le booxaaxi mango. Carra le kabih qaleeli Andes deqsita. Woo qaleeli, siitat axawah anuk le xexxaarah baadal inkihaytuh yan. Fayyah kaadu Hindil geytima Himalaayah qaleelak kalihimik inkih fayya axcuk raaqa.

 

Gabbi Ameerical leca boolih liggidak duma sugtem Hunuudu. Sanatak 1400uk wadiriillah Gabbi Aroppak Qado mari tet fan gaadeeh, Afrikah qarangubak Data mara nagaoosah tet fan baahen. Woo sidiica mari sittak rihimak sittat xaleeh, a saaku Gabbi Ameerikah shaqbih tanim woo sidiica marih raddi.

 

Num elle yan guubih deraafi aaxige week le gub ma yasmita

Qafarafih  Feerah  Barittok  IXheele  exxa

Yabti - Rakiib

 

Bicisseeh, xayyossem: -

Qabdussamad Qaliyyu

Waragu

 

Qausba-Maacih majallatal sittal lakleh xayyosna Qafarafih barittok, yabti rakiibo abina yascasse addâ fakoot acayuk sugnem. Kawseeh, kattaatak suge mari kassitam net celta.

 

Duma kah innennah Qafarafak yabti rakiibo  cedoonuh, bictek gersi marih af yaaxigeenim tayse meexoh raqta. Toó duddi aneweek kawsah yan mari abam faxximtam le. Toh macaay innek fiiruuk bartemarak daggowta way gabâ qeku esseraama. Namma haak Qafarafak ta exxa sissinossa heenih, majallatal tawqe ammu-ntitteh innah inki adda sissikuk adda kak tabaanam hinnay, qagaaqagitak yafeekeqeeniih, baxsa le dahni kah yaceenim faxximta.

 

Qafar afal akkinnaan abni Iyya yaanamal yambaxeeh, abini namma hortah kurruumam taturte bilol nescesseh sugne. Tohumuuy qangarak raaqa buxux amrih kak raaqa tiyaa kee raaqe wa tiyah yanaamil kurruuma. Uxih qagitak sekkaacah dagoo ceelallo waginnek,


Naharsi exxay buxux amrih kak raaqah ceelallo

Qarisiyya                        =

Qaris  +  iyya

Mekeliyya                       =

Mekel +  iyya

Wadiyya                         =

Wad   +   iyya

 

Nammahaytoh exxay buxux amri kak raaqe waah ceelallo:-

 

Axciyya                    =

Axc     +  iyya

Amaatiyya                =

Amaat +  iyya

Atciyya                    =

Atc      +  iyya...w.w.

 

Tahak kalah taturte bilol namma gali kak yewqe raakibayleh addak dagoo addâ faknu abnek fiirontittek dagâ xabanak rakrakah sidiica mascassa tanim tambulle. Naharsi kolomih amol, abô  numiinoh ciggiileey, Namma-haytô kolomih amol sahlin komooy, sidichaytô kalomih amol gibdi kemo axcuk raakibayle tascasse.

 

Ta kolomittek inikhayti seeceenah aracat gacta migaq ciggiilitte dagaak addah roorissaah, toh isih yaabak geytima num deqsitam Qali tekkek, numiinô ciggiile kaak anu kinnuk, isi migaaqih badiilih (aftoh) Anu kinnuk, isi migaaqih baadiilih (aftoh) Nanu axcuk yaaban.

 

Luk yaaban numuy foocaa kee, foocah yani tekkek numiinô ciggiile kaak atu kinnuk, kay migaaqih badiilih atu kaak iyyan. Yemmeg-geenik tonnah

 

ken migaaqih badiilih Isin keenik iyyan.

Edde yaaban mari sidoc heele maray derrel yani yekkeenik numiinô ciggiilek tiino, labnumuk Usuk innaah, say  numuk Is inna. Magguk keenit yabnek, ken migaaqih badiilih Oson axcuk keenit yabna.

 

Ciggiila namma kolomuuy yascas-sem sahlin kemó kinnuk, sidiica wargul kurak baxxaqisa. Wargu yaanam waktiiy, too waktitte edde yanin waktiiy, tatre waktiy gaba kalee kee, yamaatu waa waktiy uxih yanil kurruumam inkih naaxigem yot celta. Abinaa kee wakti sittâ luk gexxaah, tohum abinaay, abe num kee edde abe wakti baxxaqa luk xayyowtam faxximta. Abini tonnah abê maxcol le gital kemsimaah, abtô maxcol le gital kemsima. addâ fakootuh ciggiila qarwali nagay cubbusa!

 

Kemó

 

1to   hortih abna ________abliyya                                                          Baxxáq  gurra                                                                                        Abê  maxcoh  kemó

Abô  numiinoh

ciggiilè

S    a    h    l    i    n          k    e    m    o

G      i      b      d    i              k    e   m  ó

 

yan  wargu

yen wargu

Yanu-waa wargy

Yan wargu

Yen wargu

Yanu-waa wargu

Anu

able      (h)

uble   (  h  )

ableyyo

ableh  an

ubleh en

abaluk  en

ablu -waa

Atu

table       ”

tuble     ’’

abletto

tableh  tan

tubleh  ten

  ’’       ten

tablu - wayta

Usuk

yable      ’’

yuble     ’’

ablele

yableh   yan

yubleh   yen

   ’’     yen

yablu - waa

Is

table       ’’

tuble     ’’

’’

tab leh   tan

tubleh  ten

   ’’     ten

tablu - wayta

Nanu

nable      ’’

nuble    ’’

ablenno

nableh  nan

nubleh  nen

   ’’     nen

nablu - wayna

Isin

tablen(eenih)

tublen(eenih)

abletton

tableenih  tanin

tubleenih tenen

    ’’    tenen

tabloonu - waytan

Oson

yablen    ’’

yublen      ’’

ablelon

yableenih  yanin

yubleenih yenen

    ’’   yenen

yabloonu - waan

Anu

ablem

ublem

ableyyom

ableh   anim

ubleh enem

abaluk  enem

ablu -waam

Atu

tablem

tublem

ablettom

tableh   tanim

tubleh  tenem

  ’’       tenem

tablu - waytam

Usuk

yablem

yublem

ablelem

yableh  yanim

yubleh yenem

   ’’     yenem

yablu - waam

Is

tablem

tublem

’’

tableh   tanim

tubleh tenem

   ’’     tenem

tablu - waytam

Nanu

nablem     

nublem

ablennom

nableh  nanim

nubleh nenem

   ’’     nenem

nablu - waynam

Isin

tableenim

tubleenim

ablettonum

tableenih  taniinim

tubleenih teneenim

   ’’     teneenim

tabloonu - waytaanam

Oson

yableenim

yubleenim

ableloonum

yableenih  yaniinim

yubleenih  yeneenim

    ’’    yeneenim

yabloonu - waanam

 

 

 

 

 

Abtô  maxcoh  kemó

Yan wargu

Yen wargu

Yanu-waa warga

Akkô numiinoh

Ciggiilè

Yan wargu

Yen wargu

Yann-waa wargu

tablem

tublem

ablelem

Yoo

tableh   tanim

tubleh   tenem

abaluk   tenem

tablu - waytam

’’

’’

’’

Koo

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Kaa

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Teeti

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Nee

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

siini

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Keeni

’’

’’

’’

’’

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kemó

 

1to   hortih aban ________Amaatiyya                                                    Baxxáq  gurra                                                                                        Abê  maxcoh  kemó

Abô  numiinoh

ciggiilè

S    a    h     l     i     n         k     e     m     ó

G      i      b      d    i              k    e   m  ó

 

yan  wargu

yen wargu

Yanu-waa wargy

Yan wargu

Yen wargu

Yanu-waa wargy

Anu

amaate      (h)

emeete   (  h  )

amaateyyo

amaateh an

emeeteh  en

amaatuk   en

Amaatu -waa

Atu

tamaate      ”

temeete     ’’

amaatetto

tamaateh  tan

temeeteh  ten

     ’’         ten

tamaatu - wayta

Usuk

yamaate      ’’

yemeete     ’’

amaatele

yamaateh  yan

yemeeteh   yen

      ’’        yen

yamaatu - waa

Is

tamaate       ’’

temeete      ’’

’’

tamaateh    tan

temeeteh   ten

      ’’        ten

tamaatu  - wayta

Nanu

namaate      ’’

nemeete     ’’

amaatenno

namaateh   nan

nemeeteh  nen

      ’’        nen

namaatu - wayna

Isin

tamaaten  (eenih)

temeeten (eenih)

amaatetton

tamaateenih   tanin

Temeeteenih tenen

       ’’       tenen

tamaatoonu - waytan

Oson

yamaaten     ’’

yemeeten    ’’

amaatelon

yamaateenih   yanin

yemeeteenih  yenen

       ’’       yenen

yamaatoonu - waan

Anu

amaatem

emeetem

amaateyyom

mamutuh    anim

emeeteh  enem

amaatuk  enem

amaatu -waam

Atu

tamaatem

temeetem

amaatettom

     " "      tanim

temeeteh   tenem

  ’’       tenem

tamaatu - waytam

Usuk

yamaatem

yemeetem

amaatelem

     " "      yanim

yemeeteh  yenem

   ’’     yenem

yamaatu - waam

Is

tamaatem

temeetem

’’

     " "      tanim

temeeteh   tenem

   ’’     tenem

tamaatu - waytam

Nanu

namaatem   

nemeetem

amaatennom

     " "      nanim

nemeeteh  nenem

   ’’     nenem

namaatu  - waynam

Isin

tamaateenim

temeeteenim

amaatettoonum

     " "      taniinim

temeeteenih  teneenim

   ’’     teneenim

tamaatoonu - waytaanam

Oson

yamaateenim

yemeeteenim

amaateloonum

     " "       yaniinim

yemeeteenih   yeneenim

    ’’    yeneenim

yamaatoonu - waanam

 

 

 

 

 

Abtô  maxcoh  kemó

Yan wargu

Yen wargu

Yanu-waa warga

Akkô numiinoh

Ciggiilè

Yan wargu

Yen wargu

Yann-waa wargu

tamaatem

temeetem

amaatelem

Yoo

mamutuh    tanim

temeeteh   tenem

amaatuk   tenem

tamaatu  -  waytam

’’

’’

’’

Koo

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Kaa

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Teeti

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Nee

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Siini

’’

’’

’’

’’

’’

’’

’’

Keeni

’’

’’

’’

’’

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

. N.I :- Yaun  - waa wargih kemo            2tô hortih abnittek dagoo ceelealloola: arglqiyya,aabiyya, aalliyya, akkiyya, awqiyya, asmitiyya, anxuqiyya, aaqubiyya aggiliyya, akkaliyya, aniyya,

            1tô hortih abnaa kee                     akmiyya  assakootiyya, aduuriyya, asuuliyya ww.

Qafiyaata

Taham sahdayti qaafiyat elle dacarsima gurritte tascasse iyyentitte elle tawqe makaadoyta.

Bicisseeh, xayyossem:-

Macammad Acmada

Saytunaane sinni leek tabta lakmitte kee wohuk abeh meqe kalalu

Maqub kee  mangoomuh tû xiiqih edde faraninna lee, ginok akak geynam daraay, qeelaay, kaalaay (leê raaqissooy) kaluu kee roobu. Lee manoh faxximtaamak naharsitto. Lee maleh mano inkinnah tanu madudda. Eddeey baxaabaxsa le sanaaqatitte edde baxacteeh, seehadâ xaylo mangô raacat edde yayse awayih uddur leê faxxiimiyyi muxxo luk raaqa.

 

Leê faxxiimiyyi muxxo akah lê naah maqub kee maaqô bicah edde faraninna leeh saytunaane cubbi abak dacrise waynek qaafiyatal gufussa biyak fayya le. Lee intit sila luk tanbulleem dubuk qaafiyatah me qeh yaanamal yaamineenim gibdiimi. Lee qaafiyatah meqeh inna wak

§        Lakima bahta jermittet nagay taniimi.

§        Summi celtaamak nagay taniimi

§        Uma suruy kee bisu korse waytaami

§        Daraq luk suge waytaama.

 

Mangih leê gexah tabta intih ambullee wayta alluwwa (Jermitte) inti mabulul baxsaanam ma duudumta. Leê gexah tabata lakmitte affara aracal kurreh wagtenno.

 

1. Saytunaane sinni lee yaaqubee-

     nimik tabta lakmitte.

§        Ambeebah lakima.

§        Jardiyah lakima

§        Mandaqat(booliyo)

§        Urruuga (bagexô) katassa vayras kee bakteeriya,

§        Qabal edde yamaate baggexo.

§        Koleera lafa akak lem kinni wak xagar kak xage wayneemik mangom tan.

2. Isi saytunaane dacrise wayak

tamaate lakmitte

§        Intî lakima = tiraakooma takku kalah tan intî lakmitte.

§        Waybooy.

§        Dalleetiyyaay, (dale)

§        Arab lakimaay

3.                   Leeh addat tan, lakima tabissa

rooci lek tabta lakmitte.

§          Billhaarziya(Bilharziya)

§        Intiiy, aytii kee santi dalleetiyya

4.                   Leê dariifal tandarre haadda

alluwwek tabta lakmitte

§        Qasooy

§        Anxeexooy,

§        Dakniibah innah taniimi.

Kalali cogdaadi

Maqub leek tabta lakmittek kalalitoonuh abaanam faxximtam

§        Lee elle geytimta dariifah saytunaane dacrisaanam kee gasot maraasiyak wasaakat edde radaamak dacrisaanama.

§        Banbô lee elle ane wayta dariifal lee meqeemih akkal aalle weenik maqab lee saytun sarol uyduddurruuy facissi heenih edde faranitaanama.

§        Qiddee kee arrooqat silloy-saanamih cogdat faranita-anama.

§        Leeh addat tanu dudda  xaariyaay, umaalaa kee bakteeriya akah rabtannah, hinnay akah daggowtannah saytun mingilih addat sidiica ayroh gide sugsaanamat faranitaanama.

§        Kilooriin akkek bara kiinaka kah aban inna tu yaaxigik esserak farinitaanama.

§        Caxay summaa kee caxâ miru saytun leet kaqlisaanam kee alaysak xagaanama

§        Daacô buxaa kee lee fan 30 mitirih gideh xexxaaral haanam kee daacô buxah edde faranitan lee ramma ya aracal bicsaanama.

§        Kafinim takku caxta wasak êlle gaaboysan boodo dageenih edde faranitaanam kee uma lee edde salale kalaanama.

§        Lee xayi darlifal garbô gexo abe waanama.

§        Buxaa kee dariifâ saytunaane dacrisaanama

§        Saytun daacoh buxá xiseenih edde faranitaanama. (Dacoota-anama)

§        Daacô buxak gacan wak kee maaqo yakmeenimik naharal gaba saabunut kaqlisaanama.

§        Maaqo elle xagan misgiila saytun leet saabunul kaqlisaanam kee, maaqo bicsa mari sinni saytunaane kah dacrisan innah abaanama.

 

§        Biyaakita numih bâgexoo kee alliyo dagen boodot yabkun-eenimi.

§        Guubuh lee elle salalta, kayn-iiqe edde tandarre aroocak, 3k.m. baxxol gacaanama.

 

§        Salalte leeh dora qanxisak ruubaanam kee kafsaanama.

§        Qari addaa kee irol geytimta, lee edde tan misgiila alfaanama.

§        Lakmisa marat ceela dayla abaanama.

§        Summit xibsen kayniiqê sarot faranitaanama.(cattiimaanama)

§        Buxâ gicmat  kayniiê summi niifaanama.

Maaqo xiine kale num bagi xiine kalaah,

YAB XIINE KALE NUM DALE XIINE KALTA

Saggay kee siissa le dabqik, koo tabbixem mangoh
Aydaadu

Bicisseh Xayyossem 

J.Q.Reedo

Xamcin Carbi (The cold war)

-         Fiiruk Xamcin Carbi kak yaanam ma carbiiy?

-         Qimbisem ma waqdiiy?

-         Usuk fanat kak akkuk sugem maa maraay?

kah akkuk sugem maca sabbataay?

-         Elle yumurruqem anninnaay? Ma waqdiiy?

Xamcin Carbi kak yaanam Gallik 2haytô Carbih lakal, Ameerikaa kee Ruusiyah miraacannul baad nammâ kel kurrummuyeh, siitat abak suge ganaasaqo. Akkuk sugtem ganaasaqô kal, Ruusiyaa kee Ameerikay, hunun carbih gurral gira siital fakte ma tana. Woo carbi, mariiy abam faxam sittat akke kalaanam kee, askaakumoyta mariiy marak, naharal tu abaamih fayxih walfii kee weelo luk yen.

 

A Carbi hununuh edde qimbise ayroo kee álsal aydaadisâ sittin -gey ma yanâ may, digga leemih baadak 2haytô Carbi yumurruqeemih, inki liggida ma suginna. Aydaadisak garab elle ittâ nal, Ingliiz abbah suge Winiston Charchil,  Ruusiya bahtam faxxamoow! yaanamih uman kas, Yaltah Gaaboynay, Baadak 2haytô Carbik elle yuymuruqeenil elle yuybullee iyyan.

 

Gallik Kaxxa Carbi II edde gaba kalu waa waktih addak, baadal, kaxxa doolatitteh sidocu, kak axcuk sugeenim Ingliiziiy, Ameerikaa kee, Ruusiya.

 

Too sidocuk naharsi nammay inki xaqut yeneeh, Ruusiya dibuk ten. Jarman diglol sitta geyoonay immay, woo digloh lakal, baad yaallem faxximta foocaa kee xintootak mariiy mabla keenik luk yen. Wohim:- Ruusiyay, kuuriinô xinto (capitalism), Aroppaa kee inkih yan baadak bayyateh, tet aracat Ishtiraakiyyat (socialism) xinto gactam faxxah iyyah, Carri doolatittey,(Ameerikaa kee Ingliiz ), Ruusiya, ni kuuriinoh xinto  bayissaamak naharal, tet ishtiraakiyyay a kabuuk, away dacartam faxxa, baxace kalnay intah iyyah yenen. Xamcin carbiy, namma baadih fanal (Maacaa kee Carra), 45 sanatah gexsitak suge, kah akkuk suge madmak-qalaama tamah teeti.

 

Carri doolatitte a Carbik qimbisiyya Ruusiyal hayta. Toh Ruusiya, Maaci Aroppah baaxooxal (Poolandal, Maahi Jarmana,l Hangaril, Chekoz-lavakiyal, Yogozlaviyal, Roomaaniyal ww...) isi Shuuqqiyah xinto daabissem, kaxxa Carbih addak ten yaanama. Ruusiya kaadu is le kabuk, Xamcin Carbi qimbissem Carri Doolatitte inta. Maaci Aroppa, inni wakalih xissite doolatitte yaanam axcuk sugte.

 

Namma buxa inkih,hittak-ma-raqnâ xaganan culte maxci xisoosa haysitte.

Maaci tiýa Waarsow deqsitteeh,

Carri tiya  Naato deqsitte.

A ganaasaqoo kee bood Ameerikaa kee Ruusiyâ fana! baadak mango aroocal yekke. Fiiruk Jaman ardih  kuroo kee Barliin magaalah gasoh bicsal yekke. Nammeyhaak Kuuriyal yekke. Sidochaak Kuubal yekke. Fereeyhaak Vitnaanamal yekke konoyhaak Fanti-Maacal yekke. Leceeyhaak Gabbi Afrikah baaxooxaa kee Afrikah gaysal yekke. Laatin Ameerikal kaadu yekkeh. Ellecaboh Afgaanistaanal yekke.

 

A Carbi fanat kak akkuk sugem Carri doolatittey Ameerika miraacissah, Maaci doolatittey Ruusiya miraac-issah iyya.

 

A Carbi elle yumurruqem U.S.S.R. (Union of Soviet Socialist Republics) deqsitta doolatih diglo. Toh 1990ak ten. Woo saaku U.S.S.R. abbah tenem Miikaalil Gorbaachov deqsita numuk ten. Woo doolat, mango isi muddaqiyannu le Ummuunoonah, kurrumte. Tonnalel, a carbil maysó, carri Doolatittey Ameerika miraa-cissa orbissem deqsitte.

 

Kas takke Maxcoo kee Ixigaaxiga

Bicisseh Xayyossem: -  Jamaal Qali khaliifa

 

Qusba-Maacak a biloy 3haytô liggidak 3haytô bilo kinnil, fiiruk, ahak naharat 2haytô bilol tewqe ixigaaxiga nafdige. Ciggiilak kas takke maxcoocak malciin siinih xayyoysna.

 

Saaku naguusa maaqo

Loqo tu-maleela maaqo     

Bar danoona maaqo             =    Fuulu

Kinni maaqo ixigey          

 

1.     Fitná xiinit sugtaamay, gabah ugusaana,

tet amo awqe weenik,is sinam amo ma tawqa

2.     Kaloonu duude waanam xiqaanaah,

bicsoonu duude waanamak  raaqaanah.

3.     Mabul-sinnak garab loounm tayseeh,

 ixxigak garab loonum gacta.

4.     Intik texxerrem kalbik taxxeereeh,

alla gexe num ahlik yaxeere.

5.     Yab lakqok  yenek,

tibba dahabak tan.

6.     Umaamat tanim takke way yaaxigeeniih,

      meqeemit tenem cerral yaaxigen.

7.     Agiirannuu  kee  qadaalatak  maca  tayseeh ?  Axcuk   esseren

tu-yaaxagi; qadaalat tayse yexcê yan.Macahaay? Kaak iyyen waqdi; "Qadaalat, agiiranni kok akah faxxiimak yen umaaneena, naharal elle kot ugte kaltaamih sabbata." yexcê yan.